De nieuwe ruimtewedloop en de opkomst van de commerciële ruimtevaart

Tijden veranderen en dat geldt ook voor de ruimtevaart.

Na de tweede wereldoorlog kwam de ruimtevaart in een stroomversnelling. Aanleiding was de “Koude Oorlog” en de daarmee samenhangende wapenwedloop tussen de twee grootmachten Amerika en de toenmalige Sovjet-Unie. Wie de overmacht in de ruimte had, zou deze wedloop winnen. Beiden hebben gewonnen en verloren. De eerste mens in de ruimte in 1961 was de Rus Joeri Gagarin, maar de eerste mens op de Maan was een Amerikaan.

Dit jaar is het reeds vijftig jaar geleden dat de eerste mens, de Amerikaan Neil Armstrong voet zette op de Maan. Grote ruimtevaartprojecten zoals de bemande maanlandingen waren hun tijd vooruit en hebben de Amerikaanse belastingbetaler veel geld gekost. Het was toen nog onrealistisch om er een permanent bemande maanbasis te bouwen. Vandaag staat de technologie en onze kennis over de Maan veel verder. We weten dat er water op de Maan is voor de astronauten en raketbrandstof. Met 3D printtechnieken zullen we grotendeels materiaal van de Maan zelf gebruiken om een duurzame habitat te bouwen, die ons beschermt tegen de schadelijke straling van de Zon. Talloze wetenschappers onderzoeken hoe we op de Maan voedsel kunnen kweken. Dankzij circulaire systemen zullen zowat alle elementen uit afval worden gerecycleerd. Deze nieuwe technieken bewijzen ook op Aarde hun nut in de transformatie naar een duurzame en milieuvriendelijke samenleving. Een permanente basis op de Maan kan je zien als een nieuw onderzoekslaboratorium zoals op Antarctica.

Grensverleggend onderzoek legt de eerste stappen voor de mens als “interplanetaire soort”, maar er zijn ook commerciële belangen. Mijnbouw op de Maan en de ontginning van zeldzame mineralen op andere hemellichamen kunnen in de toekomst een lucratieve business worden.

Er zijn verschillende manieren om aan ruimteverkenning te doen: de militair gedreven ruimtevaart, waarbij de ruimte veroveren een teken is van technologisch machtsvertoon, de wetenschappelijk gedreven ruimtevaart en de commerciële ruimtevaart. Het is erg belangrijk goed toe te kijken op deze verschillende belangen om te vermijden dat onze grenzeloze hebzucht hier op Aarde zich verderzet in de ruimte en andere hemellichamen.

Volgens het ruimteverdrag van de Verenigde Naties moet de verkenning van de ruimte en andere hemellichamen op een vreedzame manier gebeuren en in het algemeen belang van elke Aardbewoner. Geen enkel land op Aarde kan een ander hemellichaam opeisen. De Amerikanen hebben in 1969 wel een vlag op de voorkant van de Maan geplant en de Chinezen rijden rond op de achterkant, maar geen van deze grootmachten kan deze gebieden officieel opeisen.

China is een grootmacht die zich volop aan het bewijzen is en de laatste jaren op eigen initiatief een “state to the art” ruimteprogramma heeft uitgebouwd. Ze hebben nu een eigen ruimtestation en haalden begin januari de primeur om als eersten een robotmissie op de achterkant van de Maan te laten landen met o.a. een mini ecosysteem aan boord.

Mede door de opkomst van de ruimtevaart in China (en ook India) komt er nu een nieuwe ruimtewedloop op gang.

Begin deze eeuw zagen we de opkomst van de commerciële ruimtevaart. Bedrijven zoals SpaceX, Virgin Galactic, Blue Origin en Bigelow Aerospace werden niet overal serieus genomen! Maar de sector kwam in een stroomversnelling dankzij de vooruitgang in de technologie. Ruimtevaart werd op die manier toegankelijk voor grote en kleine ondernemers en was niet langer het territorium van de grote overheidsinstanties. 

Vandaag de dag is ruimtevaart niet meer weg te denken uit ons dagelijks leven. Daarom zien meer en meer mensen de ruimte als een verlengstuk van het leven hier op Aarde. Eenmaal het ruimtetoerisme op gang komt, gaan ook belangrijke levensgebeurtenissen in de ruimte plaatsvinden, zoals bijvoorbeeld trouwen. Kinderen krijgen in de ruimte is nog niet voor morgen, maar er wordt wel onderzoek naar gedaan. Vandaag is het al wel mogelijk de urne van een dierbare de ruimte in te sturen. 

Enkele maanden geleden onthulde SpaceX CEO Elon Musk de naam van zijn eerste betalende ruimtetoerist. De Japanner Yusaku Maezawa zal met het nog te bouwen “Starship”, als alles volgens plan verloopt, in 2023 een rondje rond de maan vliegen. Als medepassagiers kiest hij kunstenaars uit verschillende disciplines van over de hele wereld die “de mensheid” moeten vertegenwoordigen. 

Dit is van een heel ander kaliber dan de ruimtevluchten die Virgin Galactic oprichter Sir Richard Branson of Amazon CEO Jeff Bezos met Blue Origin willen aanbieden. Daarin kom je maar net buiten de dampkring om na enkele minuten gewichtloosheid weer naar de Aarde te vallen. De prijzen zijn dan ook van een heel andere grootte-orde: van “slechts tweehonderdvijftigduizend dollar” voor een scheervluchtje boven de dampkring tot een onbekend aantal miljoenen voor een sightseeing vlucht rond de Maan.

Zal dit helpen de wereldvrede te bevorderen zoals de toekomstige Japanse ruimtetoerist het ziet? Waarom niet? Persoonlijk juich ik dit soort initiatieven enorm toe. Als kunstenaars, film-en muziekmakers het “overview-effect” kunnen beleven, wie weet welke prachtige kunst en muziek zij voortbrengen om de mensheid te inspireren en te beroeren. Zo kunnen we allemaal een beetje meeproeven van dat unieke perspectief. Om bij te dragen aan een echt betere wereld moeten we met zijn allen heel anders gaan denken, groter, ruimer, vanuit het perspectief van de Maan en nog veel verder!…

Ruimtevaart is een verlengstuk van wat mensen op Aarde doen: Ontdekken, exploreren, letterlijk grenzen verleggen en ook “zich voortplanten”. Dankzij grensverleggend onderzoek in de ruimte leren we meer over onze eigen biologie en wordt de stap naar de mens als interplanetaire soort telkens een beetje kleiner.

Ruimtevaart kan grens- en cultuuroverstijgend werken. We moeten er wel op toezien dat dit dan ook effectief gebeurt en dat de ruimte geen verlengstuk wordt van grenzeloze hebzucht.

Iedereen is astronaut op “Spaceship” Aarde!

De Marssonde “InSight” is goed en wel aangekomen op de planeet Mars en na wat “medische testen” kan hij aan het werk!

Gaan we nu “alweer” op zoek naar buitenaards leven daar? Nee hoor, dit “verkooppraatje” was gelukkig niet meer nodig om de nodige gelden bijeen te krijgen om deze missie mogelijk te maken. Geologisch onderzoek naar de gemeenschappelijke voorgeschiedenis van de rotsachtige planeten van ons zonnestelsel en de inwendige samenstelling van Mars zijn “sprekend” genoeg om het brede publiek en de media te beroeren. Mars is de afgelopen jaren “hot” geworden (ook al vriest het daar stenen dik en luidt het gezegde “dat mannen er vandaan komen”…)

Het valt me op dat wetenschap de laatste tijd in het algemeen “hotter” geworden is en dat het saaie, afstotende imago van “nerd-wetenschapper” langzaam een “make-over” krijgt.

Ruimtevaart spreekt heel veel mensen aan over de grenzen en de generaties heen.

Dit laatste neemt natuurlijk niet weg dat velen “reizen naar de ruimte” nog steeds pure geldverspilling vinden, in het bijzonder “bemande ruimtereizen”.

Maar stel nu dat we “naar de ruimte reizen” zouden afschaffen, zou de mensheid daar beter van worden? Zou er minder oorlog, armoede, zinloos lijden en geldverspilling zijn? Zou de klimaatopwarming stoppen? Mijn antwoord hierop is resoluut “neen”!

De mens blijft nu eenmaal een vreemd dier dat zich van andere dieren onderscheiden heeft door “zelfreflectie” en het vermogen de wereld naar zijn hand te zetten op globale schaal.  “Wat hebben we daaruit geleerd?” kan je je dan afvragen. Dat we in staat zijn onszelf en de planeet kapot te maken? Ja en daarom moeten we naar de ruimte reizen om van bovenaf te zien hoe kwetsbaar onze planeet is. Het is trouwens dankzij de ruimtevaart dat we natuurrampen kunnen waarnemen en opvolgen, veranderingen in vegetatie en weerspatronen kunnen ontdekken, om nog maar te zwijgen van de medische ontdekkingen en de ontelbare spin-offs die ons comfortabele leventje mogelijk maken.

Maar eigenlijk gaat het nog een stap verder, je “kan” niet tegen ruimtevaart zijn, gewoonweg omdat je zelf een “ruimtereiziger” bent! Wist je dat “Spaceship” Aarde aan zo’n honderdduizend kilometer per uur rond de Zon zoeft en dat de Zon en de planeten zelf aan ongeveer achthonderdduizend kilometer per uur rond het centrum van de Melkweg draaien? Jammer dat er in onze streken zoveel “lichtvervuiling” is en we niet dagelijks van het duizelingwekkende uitzicht kunnen genieten. Als gevolg hiervan zijn we het gevoel met onze omgeving kwijt. Je kan het vergelijken met een prachtige busrit door de bergen waarvan de ruiten dichtgetimmerd zijn.

Misschien zijn we ook niet zo uniek zijn als we zelf denken. Meer en meer worden er werelden ontdekt waar leven zich mogelijk kan ontwikkelen, zich reeds ontwikkeld heeft of reeds uitgestorven is. Een belangrijke reden waarom we nog geen buitenaards leven ontdekt hebben, is dat wij als mens op een kosmische tijdschaal gezien, slechts enkele seconden komen piepen. We zullen er als soort misschien al heel lang niet meer zijn vooraleer een buitenaardse beschaving ons kan ontdekken.

Noodlanding van de bemande Russische Sojoez raket MS-10: een terugslag voor het “ISS” maar zeker geen “stop” voor de bemande ruimtevaart.

Het is nooit gemakkelijk geweest om nieuwe horizonten te verkennen en elke grote stap in de menselijke vooruitgang gaat gepaard met tegenslagen. Het Russische bemande Sojoez ruimtevaartprogramma, dat bekend staat als “heel betrouwbaar” is helaas geen uitzondering op die regel. Op donderdag 11 oktober 2018 moesten de Russische kosmonaut Alexey Ovchinin en NASA astronaut Nick Hague een noodlanding maken tijdens hun lancering naar het internationale ruimtestation.  De vorige mislukkingen met bemande Sojoez ruimtecapsules dateren van 1983 en 1975 (noodlanding vanuit de ruimte), wat getuigt van een heel hoge betrouwbaarheid.

Dit incident zal uiteraard gevolgen hebben voor de activiteiten aan boord van het internationale ruimtestation “ISS”, een internationaal samenwerkingsverband tussen Rusland, Amerika, Europa, Canada en Japan.  Op een hoogte van ongeveer 400 kilometer voert men letterlijk wetenschappelijk onderzoek uit “op wereldschaal”, ver over de aardse grenzen heen. Daarom vind ik het een vreemde gedachte om uit te gaan van “kwaad opzet”.  Maar gezien dit het tweede incident op rij is met een bemande Sojoez capsule (eind augustus werd een gaatje van twee millimeter ontdekt in de capsule waarmee de huidige crew aan boord kwam), steken complottheorieën de kop op.

Er zijn nu maar drie bemanningsleden aan boord in plaats van de gebruikelijke zes (of vijf tijdens deze missie), zodat er minder tijd zal zijn om wetenschappelijke experimenten uit te voeren.  Een aantal wetenschappelijke experimenten zijn geautomatiseerd en kunnen vanop de grondstations op aarde worden bestuurd maar niet allemaal.  Ook nieuwe experimenten die meekomen met onbemande bevoorradingsmissies en “uitgepakt” moeten worden door astronauten zijn momenteel niet zeker van hun reis.

Maar de huidige drie astronauten: ESA astronaut en commandant Alexander Gerst, NASA astronaut Serena Aunon-Chancellor en de Russische kosmonaut Sergey Prokopyev zullen geen honger lijden want er is meer dan genoeg voorraad en de onbemande bevoorradingscapsules kunnen gewoon blijven doorvliegen.

Maar er is momenteel maar één capsule die mensen kan transporteren van de aarde naar het ISS en terug en dat is de Russische Sojoez.  Europa heeft geen eigen bemande capsules en Amerika is sinds het stilleggen van het Space Shuttle programma in 2011 volledig afhankelijk van de Russen. Pas begin volgend jaar zullen twee Amerikaanse commerciële ruimtevaartuigen hun testvluchten uitvoeren (Boeing Starliner en SpaceX Dragon).  De bedoeling is dat beiden in de loop van de daaropvolgende maanden operationeel worden. Maar zoals bij elk nieuw model van auto, vliegtuig of ruimtetuig weet niemand op voorhand of er nog onverwachte kinderziektes zullen optreden.

Voorlopig blijven ze in het ISS dus met zijn drieën want zolang het onderzoek loopt worden er geen bemande Sojoez capsules meer gelanceerd.  Normaal gezien zou deze bemanning terugkeren in december, maar hoogstwaarschijnlijk gaan ze enkele weken langer aan boord blijven.  Tegen die tijd kan er hopelijk een nieuwe crew worden gelanceerd, zoniet wordt de mogelijkheid bekeken om het ISS een tijdje onbemand achter te laten.  Ondertussen draaien de andere ruimtevaartprogramma’s door en is deze mislukte lancering zeker geen “stop” voor de bemande ruimtevaart, integendeel! …

De rol van de ruimtevaart

Het is bijna niet meer voor te stellen hoe de wereld er iets meer dan zestig jaar geleden uitzag, toen de Maan nog de enige satelliet van de Aarde was. De Sovjetunie bracht daar op 4 oktober 1957  verandering in.  Toen vertrok vanuit de lanceerbasis Baikonoer de satelliet Spoetnik 1 naar een baan om de Aarde. De satelliet had een radiobaken aan boord en kon zo de hele wereld bereiken.

De rol van ruimtevaart is de laatste jaren enorm veranderd.  De nadruk ligt niet meer op het zuivere politieke machtsvertoon, maar is verschoven naar maatschappelijke en economische doelen. De toepassingen van ruimtevaart zijn zo diep in onze maatschappij doorgedrongen, dat we ons geen  leven meer kunnen voorstellen zonder.  Denk maar aan onze telecommunicatie en multimediatoepassingen, GPS, satellieten voor het bestuderen van het dagelijkse weer, de Zon en speciale verschijnselen op Aarde…

Er zijn heel veel redenen om in de toekomst in ruimtevaart te investeren: door onze planeet voortdurend van bovenaf waar te nemen, leren we veel over haar natuurlijk en economisch potentieel. Via teledetectie zoeken we verder naar mineralen, gas- en petroleumbronnen.  We bestuderen de oceaanbodem en kijken naar het landbouwarsenaal en bosbestand.  We volgen de evolutie van visbestanden, het afsmelten van de poolkappen en de uitbreiding van woestijngebieden. Verdere ontwikkelingen in de telecommunicatie bieden enorme troeven op economisch en financieel vlak, om nog maar te zwijgen over ruimtetoerisme.

Ruimtevaart geeft ook de kans als mens verder te evolueren.  In de ruimte is de mens een wereldburger, waar machtsstrijd en rivaliteit niet meer aan de orde zijn. Door het leven te brengen naar de dode luchtledige ruimte, overstijgen we onze dagdagelijkse realiteit. We gaan beseffen dat de Aarde niet het centrum van het heelal is maar slechts een onbeduidend klein stipje aan de hemel en dat we deze kwetsbare “oase” moeten koesteren. Ruimtevaart verbreedt ook onze horizon in de zin dat we tot het besef komen dat we misschien niet alleen zijn in het heelal. Stel je maar eens voor wat voor een schok het zou zijn als we een andere, misschien meer ontwikkelde of vijandige levensvorm zouden ontdekken…